Đàn ghi - ta của Lor - ca (Thanh Thảo)

Tác giả Thanh Thảo

1. Tiểu sử

- Thanh Thảo sinh năm 1946, tên khai sinh là Hồ Thành Công.

- Quê quán: huyện Mộ Đức - tỉnh Quảng Ngãi.

2.  Sự nghiệp sáng tác

a. Tác phẩm chính

- Những người đi tới biển (1977), Dấu chân qua trảng cỏ (1980), Những ngọn sóng mặt trời (1994), Khối vuông ru-bích (1985), Từ một đến một trăm (1988)...

b. Phong cách nghệ thuật

- Ông luôn nỗ lực cách tân thơ Việt với xu hướng đào sâu vào cái tôi nội cảm, tìm kiếm những cách biểu đạt mới qua hình thức câu thơ tự do, xóa bỏ mọi ràng buộc, khuôn sáo bằng nhịp điệu bất thường để mở đường cho một cơ chế liên tưởng phóng khoáng nhằm đem đến cho thơ một mỹ cảm hiện đại với hệ thống thi ảnh và ngôn từ mới mẻ.

Sơ đồ tư duy Tác giả Thanh Thảo

Tác giả Đàn ghi-ta của Lor-ca (Thanh Thảo)

• I. Tiểu sử tác giả
• Sinh năm: 1946
• Quê quán: Hà Tĩnh
• Nghề nghiệp: Nhà thơ, nhà phê bình văn học
• Phong cách thơ: Trí tuệ, suy tư, giàu chất tạo hình, mang tính tổng kết, chiêm nghiệm về cuộc đời, con người và nghệ thuật.
• II. Hoàn cảnh sáng tác & Xuất xứ
• Thời gian: Viết năm 1970
• Bối cảnh:
  1. Chiến tranh Việt Nam diễn ra ác liệt.
  2. Lor-ca bị bắn chết (1936) - Biểu tượng cho những tài năng bị chìm trong đau khổ, bất công.
  3. Thanh Thảo có những trải nghiệm về chiến tranh, về sự mất mát.
• Nguồn gốc: Bài thơ được in trong tập thơ "Những người đi qua vườn bách thú" (1971).
• III. Nội dung chính
• Chủ đề: Tưởng nhớ và tôn vinh Federico Garcia Lor-ca, đồng thời thể hiện sự cảm thông sâu sắc với số phận của những nghệ sĩ tài năng trước bạo lực, chiến tranh.
• Các ý chính:
  1. Hình tượng Lor-ca và cây đàn ghi-ta: Sự gắn kết giữa nghệ sĩ và tác phẩm, biểu tượng cho khát vọng tự do, sáng tạo.
  2. Số phận bi thảm của Lor-ca: Bị ám sát, tài năng bị chìm trong đau khổ, bất công.
  3. Sự sống và cái chết của người nghệ sĩ: Cái chết không thể xóa nhòa giá trị nghệ thuật, tiếng đàn vẫn vang vọng.
  4. Lời nhắn gửi, cảnh báo về bạo lực, chiến tranh: Phản đối chiến tranh, bảo vệ những giá trị văn hóa, nhân văn.
• IV. Nghệ thuật
• Thể thơ: Tự do, giàu biến hóa.
• Hình ảnh:
  • Tượng trưng: Đàn ghi-ta, tiếng đàn, con chim...
  • Gợi hình, giàu cảm xúc: "Máu chảy trong lòng đất", "tiếng đàn như điếu than"...
• Ngôn ngữ:
  • Trang trọng, cổ kính.
  • Sử dụng nhiều từ Hán Việt.
• Giọng điệu: Trang nghiêm, xúc động, đầy tiếc thương.

Tác phẩm Đàn ghi ta của Lor ca

1. Tìm hiểu chung

a. Xuất xứ

- In trong tập Khối vuông Rubic (1985)

b. Bố cục (3 đoạn)

- Đoạn 1 (từ đầu đến “yên ngựa mỏi mòn”): Hình ảnh người nghệ sĩ Lorca.

- Đoạn 2 (tiếp đến “ròng ròng máu chảy”): Cái chết của Lorca và nỗi xót xa trước cái chết ấy.

- Đoạn 3 (còn lại): Niềm tin vào sự bất tử của tiếng đàn Lorca.

c. Ý nghĩa nhan đề “Đàn ghi-ta của Lor-ca”

- Đàn ghi-ta là niềm tự hào, là một phần hồn của đất nước Tây Ban Nha nên còn được gọi là “Tây Ban Cầm.”

- Đàn ghi-ta gắn bó thân thiết với Lor-ca trên những nẻo đường ca hát và sáng tạo. Nhan đề bài thơ thể hiện tình yêu của Lor-ca đối với đất nước Tây Ban Nha.

- Đồng thời nhan đề tượng trưng cho con đường nghệ thuật của tác giả, cho khát vọng cao cả mà Lorca muốn hướng tới suốt đời.

d. Ý nghĩa lời đề từ “Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn”

- Đây là di chúc của nhà thơ khi dự cảm về cái chết của mình.

- “Hãy chôn tôi với cây đàn” thể hiện tình yêu tổ quốc nồng nàn và tình yêu nghệ thuật say đắm bởi cây đàn là biểu trưng cho sự nghiệp của Lorca, là khát vọng cả đời mà Lorca theo đuổi.

- Nhưng Lorca cũng lo sợ một ngày nào đó thơ ca của mình sẽ là bước cản cho những người đi sau, vì vậy ông mong muốn xóa bỏ sự ảnh hưởng của bản thân để dọn đường cho thế hệ sau vươn tới → thể hiện một nhân cách cao đẹp.

2. Tìm hiểu chi tiết

a. Hình ảnh người nghệ sĩ Lorca

- Hai dòng thơ đầu:

            Những tiếng đàn bọt nước

           Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt

- Hình ảnh Lorca xuất hiện gắn với tiếng đàn, mà tiếng đàn ấy tan ra thành bọt nước → cách diễn đạt lạ hóa, cái vốn được cảm nhận bằng thính giác (tiếng đàn) thì Thanh Thảo đã diễn tả nó bằng thị giác (đây là cách các nhà thơ siêu thực thường dùng) → gợi sự mong manh, dễ vỡ.

- Lorca xuất hiện trên nền văn hóa của Tây Ban Nha qua hình ảnh “áo choàng đỏ gắt”:

+ Hình ảnh thực: gợi môn đấu bò tót - một nét sinh hoạt văn hóa của đất nước Tây Ban Nha.

+ Hình ảnh biểu trưng: đấu trường chính trị quyết liệt, ở đó diễn ra cuộc đấu tranh đòi quyền tự do dân chủ đối với bọn phát xít và cuộc đấu tranh cách tân nền nghệ thuật già nua → bi kịch rất dễ xảy ra với Lorca.

- “Li-la Li-la Li-la”:

+ Tên một loài hoa đẹp (Tử Đinh Hương) đặc trưng của đất nước Tây Ban Nha.

+ Những nốt nhạc mô phỏng âm thanh của tiếng đàn.

→ Nghệ thuật láy âm "li-la li-la li-la" → gợi hợp âm của tiếng đàn ghita, gợi hình ảnh bông hoa buồn của phút chia ly, gợi chuyến đi thăm thẳm và đơn độc của người nghệ sĩ.

- Ba dòng thơ tiếp:

đi lang thang về miền đơn độc

với vầng trăng chếnh choáng

trên yên ngựa mỏi mòn

+ Hình tượng Lorca là một người nghệ sĩ yêu cái đẹp nhưng đơn độc, là một kị sĩ lãng du phóng khoáng, là một du ca yêu tự do và thầm lặng.

b. Cái chết của Lor-ca và nỗi xót xa trước cái chết ấy

* Đoạn thơ mang tính chất tự sự, diễn tả lại giây phút kinh hoàng của Lorca: người nghệ sĩ Lorca đang tự do trên hành trình cách tân nghệ thuật và đấu tranh cho khát vọng tự do thì bị bọn phát xít bắt và giết hại.

- Hình ảnh Lorca bị điệu về bãi bắn “chàng đi như người mộng du” gợi hình ảnh thực, mộng du theo tiếng đàn, giai điệu thiết tha.

- Hình ảnh “áo choàng bê bết đỏ” - một ám ảnh nghệ thuật: không còn là màu đỏ gắt mà là màu của máu, gợi cái chết đầy bi thảm của Lorca.

* Nỗi xót xa trước cái chết được thể hiện thông qua hình ảnh tiếng đàn:

            tiếng ghi-ta nâu

            bầu trời cô gái ấy

            tiếng ghi-ta lá xanh biết mấy

            tiếng ghi-ta tròn bọt nước vỡ tan

            tiếng ghi-ta ròng ròng

            máu chảy

 Điệp ngữ “tiếng ghi ta” được nhắc lại bốn lần kết hợp với nghệ thuật chuyển đổi cảm giác như một tiếng nấc nghẹn ngào:

- "tiếng ghi ta nâu": biểu trưng cho tình yêu dành cho những con đường, những mảnh đất ở Tây Ban Nha.

- "tiếng ghi ta lá xanh": biểu trưng cho tình yêu cuộc sống mãnh liệt.

- "tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan": Lor-ca bị sát hại, nghệ thuật cũng dang dở.

- "tiếng ghi ta ròng ròng máu chảy": số phận Lor-ca oan khiên, thảm khốc.

→ Tất cả diễn tả lòng tiếc thương của nhân dân Tây Ban Nha nói chung, của tác giả Thanh Thảo nói riêng đối với cái chết đầy oan khuất của Lorca.

c. Niềm tin mãnh liệt vào sự bất tử của tiếng đàn Lorca

- Hai dòng thơ đầu:

Không ai chôn cất tiếng đàn

Tiếng đàn như cỏ mọc hoang

     Tác giả đã so sánh sức sống nghệ thuật của Lorca như cỏ mọc hoang. Tiếng đàn tượng trưng cho nghệ thuật, là khát vọng nghệ thuật mà cả đời Lorca theo đuổi, là cái đẹp mà mọi thế lực cũng không thể hủy diệt được, nó sẽ sống mãi như thứ cỏ dại mọc hoang.

- Hai dòng thơ sau: hình ảnh "giọt nước mắt vầng trăng" gợi sự tiếc thương, đau xót trước cái chết thương tâm của Lorca và những giọt nước mắt ấy sẽ vĩnh hằng như vầng trăng mãi long lanh trong đáy giếng.

→ Sự đa nghĩa của các câu thơ, hình ảnh tượng trưng siêu thực, hình ảnh ẩn dụ Lorca và cái chết của ông gợi nỗi đau, gợi sự tỏa sáng trường tồn, bất diệt.

+ Hình ảnh “đường chỉ tay" tượng trưng cho số phận con người.

+ Dòng sông tượng trưng cho ranh giới trong cõi sống và cõi chết.

- Câu thơ “Lorca bơi sang ngang/ trên chiếc ghita màu bạc" tượng trưng cho hình ảnh Lorca giã từ cõi thực sang thế giới bên kia nhưng vẫn luôn gắn bó với nghệ thuật. Dù cuộc đời Lorca ngắn ngủi, đơn độc nhưng với ông nghệ thuật là khát vọng cả đời ông theo đuổi.

- Các động từ “ném lá bùa, ném trái tim” tượng trưng cho sự giã từ và giải thoát, chia tay với những hệ lụy trần gian của Lorca đồng thời thể hiện sự hiểu biết sâu sắc, sự cảm thông, kính trọng chân thành của Thanh Thảo.

- Câu thơ cuối bài là chuỗi âm thanh “li-la li-la li-la” tượng trưng cho niềm tin mãnh liệt vào sự bất tử của cuộc đời và tên tuổi của Lorca.

→ Lorca bị bắn chết nhưng hình ảnh của ông vẫn còn sống mãi trong lòng nhân dân cùng với cây đàn bất tử.

d. Giá trị nội dung

- Bài thơ ghi nhận sự thành công của tác giả trong việc làm sống lại huyền thoại về Ga-xi-a Lor-ca nói riêng và những nhân cách thanh cao, bất khuất, những tâm hồn phóng khoáng, yêu tự do của nhân loại.

- Thái độ xót thương, cảm thông và sự ngưỡng mộ của tác giả Thanh Thảo trước nhân cách, tài năng và số phận bi thảm của Lor-ca.

e. Giá trị nghệ thuật

- Bài thơ là minh chứng cho sự tìm tòi thể nghiệm của tác giả về hình thức biểu đạt của thơ và dấu ấn ảnh hưởng của trường phái thơ tượng trưng, siêu thực trong văn học phương Tây.

- Kết hợp hài hòa hai yếu tố thơ và nhạc.

- Hình ảnh thơ phong phú, đa dạng, giàu sức gợi mở.

- Sự mới mẻ về ngôn từ.

- Âm điệu khỏe khoắn, bi tráng, trầm hùng, trữ tình.

Sơ đồ tư duy Tác phẩm Đàn ghi ta của Lor ca

Đàn ghi-ta của Lor-ca (Thanh Thảo)

• 1. Xuất xứ và hoàn cảnh sáng tác
• Viết tháng 11/1967
• In trong tập "Những đường đồng lượn sóng" (1970)
• Hoàn cảnh: Lor-ca bị bắn năm 1936, Thanh Thảo sống trong chiến tranh, chứng kiến sự mất mát
• 2. Bố cục và phân tích các đoạn
1. Đoạn 1 (8 câu đầu): Giới thiệu Lor-ca và cây đàn
• Hình ảnh Lor-ca: nhà thơ, nghệ sĩ Tây Ban Nha, gắn liền với văn hóa Andalucia (đất nước, tiếng hát, vũ điệu)
• Hình ảnh cây đàn: cây đàn ghi-ta Tây Ban Nha, biểu tượng cho nghệ thuật, niềm đam mê, cuộc đời Lor-ca
• Sự gắn kết giữa Lor-ca và cây đàn: "Lor-ca ôm đàn như ôm một người thân"
2. Đoạn 2 (6 câu tiếp): Sự ra đời của tiếng đàn
• Tiếng đàn: "tiếng đàn bọt nước", "tiếng đàn máu lửa", "tiếng đàn của Lor-ca"
• Nguồn gốc tiếng đàn: "chảy trong thớ thịt", "chảy trong tim", "chảy trong xương" - từ sự đau khổ, mất mát, hy sinh
• Tiếng đàn mang ý nghĩa tố cáo chiến tranh, sự tàn bạo
3. Đoạn 3 (phần còn lại): Tiếng đàn vang vọng và ý nghĩa biểu tượng
• Tiếng đàn vang vọng: "vỡ tan", "xé tan", "chói lòa" - sức mạnh của nghệ thuật, sự phản kháng
• Hình ảnh "người lính trẻ", "đất nước", "nhân dân" - tiếng đàn thức tỉnh, kêu gọi đấu tranh
• Tiếng đàn là "tiếng nói của một thời đại", "tiếng nói của Lor-ca", "tiếng nói của Thanh Thảo"
• 3. Nghệ thuật
• Thể thơ: Tự do, giàu cảm xúc
• Ngôn ngữ: Hình ảnh giàu sức gợi, biểu tượng sâu sắc (đàn ghi-ta, tiếng đàn, máu lửa, bọt nước...)
• Giọng điệu: Trân trọng, ngưỡng mộ Lor-ca, đau xót trước số phận bi thảm của ông, thể hiện niềm tin vào sức mạnh của nghệ thuật
• Các biện pháp tu từ: so sánh, ẩn dụ, nhân hóa, điệp từ, điệp cấu trúc
• 4. Ý nghĩa của tác phẩm
• Tôn vinh Lor-ca và nghệ thuật của ông
• Thể hiện sự cảm thông sâu sắc với những người nghệ sĩ bị áp bức, hy sinh vì tự do, vì hòa bình
• Khẳng định sức mạnh của nghệ thuật trong cuộc đấu tranh chống lại cái ác, bất công
• Gợi nhắc về những mất mát, đau thương do chiến tranh gây ra